Asymetria informacji
Zarys pojęcia
W modelowym rynku wszyscy uczestnicy wymiany mieliby jednakową wiedzę o przedmiocie transakcji. W praktyce regułą jest asymetria informacji, czyli stan, w którym jedna strona dysponuje wiedzą niedostępną drugiej stronie umowy.
Zależnie od momentu ujawnienia się tej przewagi zjawisko przybiera dwie formy:
- Negatywna selekcja (adverse selection): ujawnia się przed podpisaniem umowy. Gdy kupujący nie potrafią ocenić jakości towaru, godzą się płacić cenę uśrednioną. Taki poziom cen zniechęca sprzedawców dóbr wartościowych i wypiera ich z rynku. W skrajnym wariancie handel zamiera.
- Pokusa nadużycia (moral hazard): pojawia się po zawarciu kontraktu. Korzystając z faktu, że pełna kontrola nad zachowaniami jest kosztowna lub niemożliwa, strona dysponująca swobodą działania podejmuje decyzje w swoim interesie, przerzucając ryzyko lub koszty na partnera.
Aby ograniczyć straty wynikające z niedoinformowania, rynki i państwa tworzą mechanizmy zabezpieczające: od rękojmi, niezależnych certyfikatów i audytów, po publiczne rejestry oraz klauzule wiążące zapłatę z mierzalnymi wynikami pracy.
Rozwinięcie teoretyczne
Wprowadzenie
Neoklasyczny model konkurencji doskonałej zakładał pełną i symetryczną wiedzę podmiotów o cenach, cechach produktów oraz zamiarach kontrahentów (Stigler, 1957; Borkowska et al., 2019, s. 35–36). W warunkach gospodarczych założenie to rzadko jest spełnione.
W nowej ekonomii instytucjonalnej asymetria informacji, zestawiona z ograniczoną racjonalnością podmiotów oraz zagrożeniem oportunizmem (rozumianym za Williamsonem jako realizacja własnego interesu przy użyciu podstępu), stanowi główne źródło zawodności rynku i generuje wysokie koszty transakcyjne (Williamson, 1975, 1998, s. 58–63).
Negatywna selekcja (asymetria ex ante)
Zjawisko negatywnej selekcji wiąże się z występowaniem ukrytej informacji (hidden information) lub ukrytych cech (hidden characteristics) przed podpisaniem kontraktu. Formalny opis tego mechanizmu przedstawił George Akerlof (1970) na przykładzie rynku używanych samochodów.
Brak możliwości rzetelnej weryfikacji stanu technicznego sprawia, że nabywcy oferują stawkę uśrednioną. Dla posiadaczy zadbanych samochodów taka kwota jest zaniżona, co skłania ich do wycofania ofert. Na rynku rośnie udział pojazdów wadliwych, co wymusza kolejny spadek gotowości do płacenia. Rezultatem może być załamanie obrotu rynkowego (market unraveling).
Odpowiedzią na to zjawisko są dwa mechanizmy:
- Sygnalizacja (signaling): działanie podejmowane przez stronę lepiej poinformowaną. Michael Spence (1973) opisał je na rynku pracy, gdzie dyplom ukończenia trudnych studiów nie musi bezpośrednio zwiększać produktywności. Zamiast tego stanowi dla pracodawcy wiarygodny dowód uzdolnień i wytrwałości kandydata, ponieważ dla osób o niskich kwalifikacjach koszt jego zdobycia byłby zbyt wysoki.
- Przesiewanie (screening): działanie podejmowane przez stronę mniej poinformowaną. W modelu Josepha Stiglitza i Michaela Rothschilda (1976) ubezpieczyciel oferuje wybór umów: wariant z wysokim udziałem własnym i niską składką (wybierany przez klientów o niskim ryzyku wypadku) oraz wariant z pełnym pokryciem szkód i wysoką składką (wybierany przez klientów generujących wysokie ryzyko).
Pokusa nadużycia (asymetria ex post)
Pokusa nadużycia wiąże się z występowaniem ukrytego działania (hidden action) po wejściu umowy w życie. Pionierską analizę tego zjawiska w ubezpieczeniach zdrowotnych przeprowadził Kenneth Arrow (1963, 1971), wykazując, że zdjęcie z jednostki bezpośrednich konsekwencji finansowych obniża jej ostrożność.
W relacji mocodawca–wykonawca (pryncypał–agent) agent podejmuje decyzje, których obserwacja przez zlecającego jest niemożliwa lub zbyt kosztowna (Holmström, 1979). Prowadzi to do:
- działań na własną korzyść kosztem pryncypała (unikanie wysiłku, czerpanie przywilejów menedżerskich, podejmowanie nadmiernego ryzyka cudzym kosztem),
- powstawania kosztów agencji (agency costs), na które składają się: nakłady pryncypała na monitorowanie agenta, koszty zabezpieczeń wnoszonych przez agenta oraz strata rezydualna wynikająca z rozbieżności ich celów (Jensen & Meckling, 1976).
Instytucjonalne mechanizmy ograniczania asymetrii
Aby obniżyć koszty transakcyjne i utrzymać możliwość wymiany, podmioty rynkowe oraz państwo stosują instrumenty stabilizujące współpracę (Borkowska et al., 2019, s. 178–199; Williamson, 1998):
- Rozwiązania rynkowe: budowanie marki i reputacji, gwarancje producentów, niezależne atesty i audyty (np. certyfikaty jakości), systemy ocen użytkowników na platformach cyfrowych.
- Rozwiązania kontraktowe: udział własny (deductible) i współpłacenie w ubezpieczeniach, powiązanie wynagrodzenia menedżerów z długoterminowymi wynikami przedsiębiorstwa (np. pakiety opcji na akcje).
- Regulacje państwowe: jawne rejestry publiczne (księgi wieczyste, KRS), wymogi sprawozdawcze i prospekty na rynkach kapitałowych, ustawowa rękojmia za wady fizyczne oraz system licencji w zawodach zaufania publicznego.