Ograniczona racjonalność

(Bounded rationality)

Opracowanie naukowe: Mikołaj Klimczak ↗ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Aktualizacja: 25.10.2026

Czas lektury: ~5 min

📋 Cytuj hasło

Zarys pojęcia

Tradycyjne modele ekonomii neoklasycznej opierały się na założeniu o pełnej racjonalności podmiotów gospodarczych (homo oeconomicus). Przypisywały im nieograniczoną zdolność obliczeniową, doskonałą pamięć oraz natychmiastowy dostęp do wszystkich informacji. Herbert A. Simon, laureat Nagrody Nobla z 1978 roku, wykazał, że ludzki umysł napotyka twarde bariery biologiczne i poznawcze. Ograniczona racjonalność (bounded rationality) oznacza, że ludzie starają się podejmować decyzje w sposób celowy i logiczny. Jednakże ich możliwości zbierania i przetwarzania danych są ograniczone przez złożoność otoczenia, presję czasu oraz niepewność co do przyszłości.

W codziennym życiu gospodarczym nikt nie analizuje wszystkich dostępnych ofert przed zakupem mieszkania, wyborem kredytu czy zatrudnieniem pracownika. Zamiast szukać obiektywnie najlepszego (optymalnego) wariantu, decydenci wyznaczają pewien próg oczekiwań i wybierają pierwszą opcję, która go spełnia – stosują strategię zadowalania się (satisficing).

Dla nowej ekonomii instytucjonalnej pojęcie to ma znaczenie fundamentalne. Skoro ludzkie zdolności przewidywania są ułomne, strony wymiany nie potrafią spisać umów uwzględniających każde przyszłe zdarzenie. Wszystkie złożone kontrakty pozostają niekompletne, co generuje koszty transakcyjne i wymusza tworzenie instytucji – prawa, norm społecznych oraz struktur organizacyjnych – które stabilizują współpracę w nieprzewidywalnym świecie.

Rozwinięcie teoretyczne

Koncepcja ograniczonej racjonalności powstała jako odpowiedź na nierealistyczne założenia neoklasycznej teorii wyboru i maksymalizacji oczekiwanej użyteczności. Herbert A. Simon (1955, 1957) określił ją jako zachowanie, które jest w zamierzeniu racjonalne, ale tylko w ograniczonym stopniu (intendedly rational, but only limitedly so). W ujęciu Simona (1990) ludzkie poznanie przypomina nożyczki, których jedno ostrze to ograniczenia obliczeniowe ludzkiego umysłu, a drugie – struktura środowiska, w którym zapada decyzja.

Od maksymalizacji do wyboru zadowalającego (satisficing)

W klasycznym modelu podmiot zna pełny zbiór dostępnych alternatyw, przypisuje im rozkłady prawdopodobieństwa i wybiera wariant maksymalizujący funkcję celu. Simon (1955, 1959) zastąpił ten schemat modelem wyboru sekwencyjnego opartego na poziomie aspiracji (aspiration level):

• Poszukiwanie sekwencyjne: decydent nie ma przed oczami wszystkich opcji naraz, lecz odkrywa je i ocenia kolejno w miarę przeszukiwania rynku.
• Zadowalanie się (satisficing): jednostka określa minimalny akceptowalny wynik (próg aspiracji) i przerywa kosztowne poszukiwania w chwili natrafienia na pierwsze rozwiązanie, które osiąga lub przekracza ten próg.
• Adaptacja aspiracji: jeśli znalezienie zadowalającej opcji przychodzi łatwo, poziom aspiracji w kolejnych okresach rośnie. Jeśli poszukiwania trwają zbyt długo i nie przynoszą rezultatu, decydent obniża swoje wymagania do poziomu osiągalnego w danych warunkach (Simon, 1959).

W późniejszych pracach Simon (1976) wprowadził rozróżnienie między racjonalnością substancjalną (substantive rationality) a racjonalnością proceduralną (procedural rationality). Pierwsza, właściwa ekonomii neoklasycznej, skupia się wyłącznie na wyniku wyboru (czy osiągnięto optimum przy danych ograniczeniach zewnętrznych). Druga, właściwa psychologii poznawczej i ekonomii instytucjonalnej, ocenia sam proces dochodzenia do decyzji: jakich reguł wnioskowania, procedur obliczeniowych i skrótów myślowych użyto, aby poradzić sobie z nadmiarem lub brakiem informacji.

Dwa nurty badań nad heurystykami decyzyjnymi

Z dorobku Simona wyrosły dwa odmienne programy badawcze analizujące tzw. heurystyki, czyli uproszczone reguły wnioskowania (rules of thumb):

1. Program heurystyk i błędów poznawczych (heuristics and biases): zapoczątkowany przez Amosa Tversky’ego i Daniela Kahnemana (1974; Kahneman, 2003). Nurt ten traktuje prawa logiki i rachunku prawdopodobieństwa jako normatywny punkt odniesienia. Badacze wykazali, że poleganie na intuicyjnych skrótach myślowych (takich jak heurystyka dostępności, reprezentatywności czy zakotwiczenia) prowadzi do systematycznych, przewidywalnych błędów poznawczych oraz odchyleń od modelu racjonalnego wyboru.
2. Program racjonalności ekologicznej (ecological rationality): rozwinięty przez Gerda Gigerenzera i Reinharda Seltena (Gigerenzer & Goldstein, 1996; Gigerenzer & Selten, 2001). Nawiązując do metafory „nożyczek” Simona, badacze ci odrzucają utożsamianie heurystyk z ułomnością umysłu. Dowodzą, że w warunkach głębokiej niepewności „szybkie i oszczędne” heurystyki (fast and frugal heuristics), które celowo ignorują część informacji (np. reguła take-the-best), pozwalają podejmować trafniejsze decyzje niż złożone modele statystyczne, ponieważ są ewolucyjnie dopasowane do struktury otoczenia i nie ulegają przeuczeniu (overfitting).

Ograniczona racjonalność a niekompletność kontraktów i struktury governance

Do nowej ekonomii instytucjonalnej pojęcie ograniczonej racjonalności wprowadził na stałe Oliver E. Williamson (1975, 1985, 1998), czyniąc z niego – obok oportunizmu – jedno z dwóch założeń behawioralnych teorii kosztów transakcyjnych.

Williamson (1985) wskazuje, że ograniczona racjonalność przejawia się w trzech wymiarach. Są to ograniczenia neurofizjologiczne (tempo przyswajania i pamięć) oraz ograniczenia językowe (niezdolność do wyartykułowania całej posiadanej wiedzy w słowach lub symbolach zrozumiałych dla innych). Konsekwencje tego założenia dla analizy wymiany są następujące:

• Niekompletność kontraktów (incomplete contracts): ponieważ strony nie potrafią przewidzieć wszystkich przyszłych stanów świata, wyliczyć ich następstw ani precyzyjnie zapisać działań zaradczych w umowie, każdy długoterminowy kontrakt zawiera luki, niejasności i obszary niedookreślone.
• Współwystępowanie z oportunizmem i specyficznością aktywów: gdyby ludzie byli ograniczenie racjonalni, ale w pełni uczciwi i pozbawieni skłonności do podstępu, luki w umowach uzupełniano by polubownie w miarę rozwoju sytuacji. Z kolei przy nieograniczonej racjonalności podmioty potrafiłyby z góry zabezpieczyć się przed nielojalnością w ramach kompletnego kontraktu. Dopiero splot ograniczonej racjonalności, oportunizmu oraz specyficzności aktywów rodzi problem zawłaszczenia renty (hold-up) i zmusza podmioty do zastępowania prostych umów rynkowych kontraktami relacyjnymi lub wewnętrzną hierarchią przedsiębiorstwa (Williamson, 1985, 1998; Borkowska i in., 2019).

Instytucje i modele mentalne jako odpowiedź na bariery poznawcze

Na poziomie makroinstytucjonalnym ograniczona racjonalność wyjaśnia samą genezę reguł społecznych. Ronald A. Heiner (1983) wykazał w modelu luki kompetencyjno-trudnościowej (C-D gap), że przewidywalność i regularność ludzkich zachowań nie wynikają z doskonałej optymalizacji, lecz właśnie z niepewności i barier poznawczych. Im większa przepaść między złożonością środowiska a zdolnością analityczną podmiotu, tym bardziej opłaca się ograniczyć elastyczność działania i polegać na sztywnych regułach, rutynach oraz zwyczajach.

Kierunek ten rozwinęli Douglass C. North (1990) oraz Arthur T. Denzau i Douglass C. North (1994). Zwrócili uwagę, że w obliczu niepełnej informacji i złożoności świata jednostki tworzą wewnętrzne reprezentacje rzeczywistości – modele mentalne (mental models) – które są kształtowane przez kulturę, edukację i doświadczenie historyczne:

• Współdzielone modele mentalne (shared mental models) i ideologie: pozwalają członkom danej społeczności podobnie interpretować otoczenie i komunikować się przy użyciu wspólnych kategorii pojęciowych, co obniża koszty transakcyjne wymiany (Denzau & North, 1994).
• Zewnętrzne rusztowanie poznawcze: podczas gdy modele mentalne są wewnętrznymi schematami porządkującymi świat w umyśle, instytucje formalne i nieformalne są zewnętrznymi mechanizmami, które ludzie tworzą, aby zredukować niepewność otoczenia.
• Zależność od ścieżki (path dependence): ponieważ proces uczenia się i filtrowania informacji zależy od wcześniej ukształtowanych przekonań, błędne lub nieefektywne modele mentalne mogą utrwalać niekorzystny ład instytucjonalny przez wiele pokoleń (North, 1990; Denzau & North, 1994).