Koszty transakcyjne

Koszty transakcyjne to jedno z centralnych pojęć nowej ekonomii instytucjonalnej. Oliver Williamson, laureat Nagrody Nobla, porównywał je do „tarcia” w fizyce – to wszystkie koszty, które pojawiają się, gdy dochodzi do wymiany dóbr lub usług, a które wykraczają poza samą cenę produktu.

Koszty transakcyjne obejmują m.in.:

• koszty poszukiwania informacji o kontrahentach i cenach,
• koszty negocjacji warunków umowy,
• koszty monitorowania i egzekwowania zobowiązań,
• koszty definiowania i pomiaru praw własności.

Ronald Coase zauważył, że w świecie bez kosztów transakcyjnych nie byłoby potrzeby istnienia firm – wszystko można by załatwiać na rynku. Ale ponieważ koszty te są realne i często wysokie, opłaca się tworzyć hierarchie (firmy), które zastępują rynkowe transakcje wewnętrznymi decyzjami.

Williamson wskazał trzy kluczowe czynniki, które wpływają na wysokość kosztów transakcyjnych: specyficzność aktywów, niepewność oraz częstotliwość transakcji. Im bardziej specyficzny jest majątek zaangażowany w transakcję, tym większe ryzyko oportunizmu i tym bardziej opłaca się przenieść ją do wnętrza firmy.

Zrozumienie kosztów transakcyjnych pozwala wyjaśnić, dlaczego niektóre rynki działają sprawnie, a inne są zdominowane przez duże korporacje lub instytucje publiczne. To właśnie te koszty decydują o granicach między rynkiem a hierarchią.