Prawa własności (Property rights)
Zarys pojęcia
Prawa własności określają, kto i w jaki sposób może korzystać z określonych dóbr oraz kto może wykluczyć innych z korzystania z nich. W ekonomii nie chodzi więc wyłącznie o formalne posiadanie rzeczy, lecz o zestaw uprawnień dotyczących jej używania i rozporządzania nią.
Dobrym przykładem jest mieszkanie. Właściciel może w nim mieszkać, wynająć go, sprzedać lub czerpać z niego dochód. Jeśli mieszkanie zostanie wynajęte, część praw przechodzi czasowo na najemcę: może z niego korzystać, ale nie może go sprzedać. Własność można więc traktować jako wiązkę praw (bundle of rights), które nie zawsze muszą należeć do jednej osoby.
Prawa własności mają istotne znaczenie gospodarcze, ponieważ kształtują bodźce. Jeżeli podmiot może korzystać z efektów swoich działań i skutecznie chronić przysługujące mu prawa, ma większą motywację do troski o zasób, inwestowania w niego oraz jego efektywnego wykorzystywania. Znaczenie ma zatem nie tylko samo istnienie praw własności, lecz także sposób ich definiowania, ochrony, egzekwowania i przenoszenia.
Rozwinięcie teoretyczne
Pojęcie praw własności
Teoria praw własności należy do ważnych nurtów nowej ekonomii instytucjonalnej. Alchian (1965) określa prawa własności jako egzekwowane w danej gospodarce prawa do wyboru sposobu używania dóbr. Furubotn i Pejovich (1972) ujmują je natomiast jako relacje między ludźmi, poparte sankcjami, które wynikają z istnienia dóbr i odnoszą się do sposobu ich używania.
W tym ujęciu prawa własności nie opisują jedynie relacji między człowiekiem a rzeczą. Określają przede wszystkim relacje między ludźmi dotyczące korzystania z zasobów materialnych i niematerialnych. Istotne jest więc nie tylko to, kto posiada dane dobro, lecz także to, jakie uprawnienia przysługują poszczególnym podmiotom (Bentkowska, 2020).
Prawa własności mają charakter wiązki uprawnień. W podstawowym ujęciu obejmują one (Furubotn i Pejovich, 1974):
- prawo używania dobra (usus),
- prawo czerpania z niego korzyści (usus fructus),
- prawo do zmiany jego formy lub zawartości (abusus).
Wiązka może obejmować także m.in. prawo do zarządzania, sprzedaży, dzierżawy, przekazania w spadku lub wykorzystania dobra jako zabezpieczenia. W praktyce poszczególne uprawnienia mogą należeć do różnych podmiotów. Z tego względu przedmiotem transakcji na rynku są często nie tyle same dobra, ile związane z nimi prawa do ich użytkowania i rozporządzania nimi (Demsetz, 1967).
Prawa własności mogą być organizowane w różnych formach, przede wszystkim jako własność prywatna, wspólna lub państwowa. Każda z nich tworzy odmienny układ uprawnień i bodźców ekonomicznych. Od własności wspólnej należy odróżnić wolny dostęp (open access), w którym nie istnieje skuteczne prawo do wykluczania innych z korzystania z zasobu.
Cechy i znaczenie ekonomiczne praw własności
Dla jakości praw własności szczególne znaczenie mają ich wyłączność oraz precyzyjne zdefiniowanie (Bentkowska, 2020). Wyłączność oznacza możliwość ochrony przysługujących praw przed ingerencją innych podmiotów. Precyzyjne zdefiniowanie ogranicza natomiast niepewność co do tego, jakie działania są dozwolone i komu przysługują określone uprawnienia.
Istotne są również skuteczna ochrona oraz możliwość egzekwowania praw. Jeżeli prawa są niejasne albo trudne do wyegzekwowania, rosną koszty ich ochrony, a ich wartość spada. Dobrze określone i bezpieczne prawa własności zwiększają natomiast przewidywalność, ułatwiają planowanie oraz wzmacniają motywację do długoterminowego i efektywnego wykorzystania zasobów.
Znaczenie ma także zbywalność praw własności, czyli możliwość ich przenoszenia. Własność może być sprzedawana, wydzierżawiana, przekazywana w darowiźnie lub spadku, choć zakres transferu może podlegać ograniczeniom. Ograniczenie możliwości przenoszenia praw zmniejsza ich wartość rynkową. Określenie, ochrona i przenoszenie praw własności wiążą się również z kosztami transakcyjnymi (Barzel, 1997), a różnym rozwiązaniom własnościowym mogą towarzyszyć różne poziomy tych kosztów. Można powiedzieć, że niższe koszty transakcyjne wymagają odpowiedniej struktury praw własności.
Prawa własności nie mają charakteru absolutnego. Sposób ich wykonywania jest ograniczany przez instytucje formalne, instytucje nieformalne oraz prawa innych osób. Jednym z uzasadnień takich ograniczeń są efekty zewnętrzne, czyli sytuacje, w których wykorzystanie własności przez jeden podmiot wpływa na sytuację innych. Odpowiednie ukształtowanie praw i odpowiedzialności może prowadzić do internalizacji efektów zewnętrznych, czyli uwzględniania ich kosztów w decyzjach podmiotów (Demsetz, 1967). Znaczenie praw własności wykracza poza decyzje pojedynczych podmiotów. Badania porównawcze wskazują, że jakość instytucji chroniących prawa własności ma znaczenie również dla długookresowych wyników gospodarczych (Acemoglu & Johnson, 2005).