Ład instytucjonalny

Pojęcie ładu instytucjonalnego (często analizowane w kategoriach institutional arrangements lub institutional matrix) odnosi się do spójnego, wzajemnie powiązanego układu reguł formalnych, norm nieformalnych oraz mechanizmów ich egzekwowania, które wspólnie regulują funkcjonowanie gospodarki i państwa. Instytucje nie działają w próżni ani w pojedynkę; tworzą architekturę bodźców, w której poszczególne elementy mogą się nawzajem wzmacniać (komplementarność instytucjonalna) albo paraliżować.

W literaturze ekonomicznej ład instytucjonalny jest kluczowym czynnikiem wyjaśniającym różnice w bogactwie oraz tempie rozwoju poszczególnych krajów. Daron Acemoglu i James Robinson podzielili te systemy na inkluzywne (włączające) oraz ekstraktywne (wyzyskujące). Ład inkluzywny opiera się na rządach prawa, powszechnie chronionych prawach własności, braku barier wejścia na rynek oraz pluralistycznym systemie politycznym, co zachęca obywateli do innowacji i długofalowych inwestycji. Z kolei ład ekstraktywny koncentruje władzę i zasoby w rękach wąskiej elity, chroni monopole i zniechęca do pracy produktywnej. Sukces gospodarczy nie zależy zatem od obecności pojedynczej, dobrze napisanej ustawy, lecz od trwałości i harmonii całego systemu reguł określających relacje między rynkiem, państwem a społeczeństwem.