Oportunizm
Zarys pojęcia
Oportunizm oznacza skłonność do wykorzystywania nadarzających się okazji w sposób nielojalny lub nieuczciwy. Dzieje się to zwłaszcza poprzez zatajenie informacji, wprowadzenie partnera w błąd lub niedotrzymanie wcześniejszych ustaleń. W ekonomii instytucjonalnej nie zakłada się, że każda osoba jest oportunistą. Przyjmuje się raczej, że ludzie mogą zachować się oportunistycznie, gdy uznają, że przyniesie im to korzyść, a ryzyko wykrycia i ukarania pozostaje niskie.
Pojęcie to wprowadził do analizy kontraktów laureat Nagrody Nobla Oliver E. Williamson, określając je jako „dążenie do realizacji własnego interesu przy użyciu podstępu” (self-interest seeking with guile). W przeciwieństwie do tradycyjnej ekonomii, w której uczestnicy rynku twardo negocjują, lecz zawsze dotrzymują danego słowa i przestrzegają reguł, nowa ekonomia instytucjonalna uwzględnia zachowania polegające na kłamstwie, kradzieży oraz subtelnym zniekształcaniu faktów. Przykładem jest sprzedawca używanego samochodu, który celowo maskuje usterkę silnika przed kupującym, lub dostawca unikalnych podzespołów, który po uzależnieniu od siebie fabryki szantażuje ją wstrzymaniem dostaw, aby wymusić wyższą cenę.
Gdyby ludzie zawsze byli prawdomówni, większość transakcji mogłaby opierać się na ustnych obietnicach. Ponieważ jednak z góry trudno odróżnić partnera uczciwego od nielojalnego, samo zagrożenie oportunizmem zmusza firmy i konsumentów do kosztownego sprawdzania kontrahentów, pisania rozbudowanych umów, żądania kaucji oraz tworzenia systemów nadzoru.
Rozwinięcie teoretyczne
W nowej ekonomii instytucjonalnej (NEI), a w szczególności w ekonomii kosztów transakcyjnych, oportunizm stanowi jedno z dwóch podstawowych założeń behawioralnych – obok ograniczonej racjonalności (bounded rationality) (Williamson, 1975, 1985, 1998; Borkowska i in., 2019). Współwystępowanie tych dwóch cech ludzkiej natury ze złożonością otoczenia i specyficznością aktywów wyjaśnia, dlaczego kontrakty są niekompletne, a wymiana rynkowa generuje wysokie koszty transakcyjne.
Trzy poziomy dążenia do własnego interesu
Oliver E. Williamson (1985, 1998) uporządkował zachowania podmiotów gospodarczych ze względu na sposób realizacji własnych celów, wyróżniając trzy stopnie natężenia egoizmu:
- Posłuszeństwo (obedience) – forma słaba (zerowa): podmioty całkowicie podporządkowują swoje działania celom narzuconym z zewnątrz przez centralnego planistę, przełożonego lub wspólnotę, rezygnując z maksymalizacji własnej użyteczności. Założenie to bywa przyjmowane w uproszczonych modelach biurokracji lub gospodarki nakazowej.
- Proste dążenie do własnego interesu (simple self-interest seeking) – forma pośrednia (semi-strong form): klasyczne założenie ekonomii neoklasycznej o homo oeconomicus. Jednostki twardo i egoistycznie maksymalizują zysk lub użyteczność, wykorzystując swoją pozycję przetargową, ale robią to w sposób jawny i uczciwy. Przestrzegają prawa, mówią prawdę o parametrach transakcji i dotrzymują zawartych umów.
- Oportunizm (opportunism) – forma silna (strong form): dążenie do realizacji własnego interesu przy użyciu podstępu (self-interest seeking with guile). Obejmuje zarówno jawne łamanie prawa (oszustwo, fałszerstwo), jak i subtelne formy podstępu: selektywne ujawnianie danych, zniekształcanie informacji, składanie obietnic bez zamiaru ich spełnienia (self-disbelieved threats and promises) oraz wykorzystywanie luk w umowach kosztem partnera (Williamson, 1975, 1985).
Wprowadzając to założenie, Williamson (1993) podkreślał, że teoria kosztów transakcyjnych nie twierdzi, iż wszyscy ludzie działają nieuczciwie przez cały czas. Problem ekonomiczny wynika z asymetrii informacji: przed zawarciem umowy (ex ante) nie da się bezkosztowo odróżnić jednostek skłonnych do oportunizmu od partnerów rzetelnych. Nawet niewielki odsetek nielojalnych graczy na rynku wymusza stosowanie zabezpieczeń kontraktowych wobec wszystkich kontrahentów.
Typologie zachowań oportunistycznych
W literaturze instytucjonalnej oraz w badaniach nad relacjami międzyorganizacyjnymi oportunizm klasyfikuje się według dwóch głównych kryteriów: momentu wystąpienia względem zawarcia kontraktu oraz formy działania.
Podział czasowy wyróżnia:
- Oportunizm przedkontraktowy (ex ante) występuje na etapie negocjacji i zawierania umowy. Wiąże się z ukrytą informacją (hidden information) na temat rzeczywistych cech przedmiotu wymiany lub kompetencji strony. Prowadzi to do zjawiska negatywnej selekcji (adverse selection), opisanego przez George’a Akerlofa (1970), w którym strona lepiej poinformowana zataja wady dobra, wypychając z rynku uczciwych oferentów.
- Oportunizm pokontraktowy (ex post) ujawnia się w trakcie realizacji umowy. Przybiera postać pokusy nadużycia (moral hazard), wynikającej z ukrytego działania (hidden action) (Arrow, 1971), lub szantażu kontraktowego w warunkach uzależnienia partnera. Typowym przejawem jest uchylanie się od pracy w zespole (shirking), analizowane przez Armena Alchiana i Harolda Demsetza (1972), w którym pracownik obniża swój wysiłek, wiedząc, że pracodawca ma trudności z dokładnym zmierzeniem indywidualnego wkładu poszczególnych członków zespołu.
Z kolei ze względu na charakter zachowania Kenneth H. Wathne i Jan B. Heide (2000) dzielą oportunizm na:
- Oportunizm aktywny (active opportunism): świadome podejmowanie działań wyraźnie zakazanych przez literę umowy lub niepisane normy współpracy (np. sprzedaż towarów na terytorium zastrzeżonym dla innego dystrybutora, celowe obniżenie jakości surowców poniżej ustalonej normy).
- Oportunizm pasywny (passive opportunism): zaniechanie działań, do których strona była zobowiązana, unikanie wysiłku, zatajanie nowych okoliczności rynkowych lub odmowa elastycznego dostosowania się do nieprzewidzianych zmian w otoczeniu, gdy literalny zapis niekompletnego kontraktu milczy na ten temat.
Oportunizm a problem przywłaszczenia renty (hold-up)
Samo zagrożenie oportunizmem nie paraliżuje wymiany, dopóki na rynku panuje konkurencja i strony nie poniosły nakładów wiążących je ze sobą. Jeżeli dostawca na konkurencyjnym rynku dóbr standardowych zachowa się nielojalnie, nabywca bez straty zastąpi go innym, a rynek karze oszusta utratą reputacji.
Sytuacja zmienia się radykalnie, gdy transakcja wymaga zaangażowania specyficznych aktywów (asset specificity), czyli inwestycji w maszyny, lokalizację lub wiedzę, które poza daną relacją tracą większość swojej wartości (Williamson, 1985, 1998). Po dokonaniu takiej inwestycji dochodzi do tzw. fundamentalnej transformacji: pierwotna konkurencja wielu podmiotów przekształca się w relację dwustronnego uzależnienia (monopol bilateralny).
Powstaje wówczas quasi-renta, definiowana przez Benjamina Kleina, Roberta Crawforda i Armena Alchiana (1978) jako nadwyżka wartości specyficznego zasobu w jego bieżącym zastosowaniu nad jego wartością w najlepszym możliwym zastosowaniu alternatywnym. Klasycznym przykładem z przemysłu motoryzacyjnego jest zakup przez podwykonawcę kosztownej matrycy tłoczącej blachy karoserii pod konkretny model auta jednego koncernu. Dopóki współpraca trwa, urządzenie to pozwala generować wysokie przychody. Ponieważ jednak matryca nie pasuje do samochodów żadnej innej marki, w razie zerwania kontraktu staje się bezużyteczna dla innych producentów, a jej najlepszym alternatywnym zastosowaniem okazuje się przetopienie w hucie po cenie zwykłego złomu stalowego.
Gdy wydatek na matrycę został już poniesiony (stał się kosztem utopionym), oportunistyczny odbiorca może podjąć próbę zawłaszczenia powstałej quasi-renty. Wiedząc, że dostawca nie ma dokąd odejść ze swoją maszyną, koncern może zagrozić zerwaniem współpracy i wymusić drastyczną obniżkę cen części – do poziomu, który pokrywa jedynie bieżące koszty tłoczenia, ale nie zwraca już nakładów na zakup samej matrycy. Zjawisko to nosi nazwę problemu przywłaszczenia renty (hold-up problem). Obawa przed takim szantażem sprawia, że podmioty powstrzymują się od efektywnych inwestycji, o ile nie stworzą wcześniej odpowiednich zabezpieczeń instytucjonalnych.
Zabezpieczenia instytucjonalne i krytyka koncepcji
Aby ograniczyć straty wynikające z oportunizmu, uczestnicy rynku dobierają odpowiednie struktury koordynacji transakcji (governance structures). Williamson (1983, 1985, 1998) wskazuje, że strony przechodzą od prostych umów rynkowych do kontraktów relacyjnych opartych na wiarygodnych zobowiązaniach (credible commitments) – takich jak kaucje, wzajemne inwestycje pełniące funkcję „zakładników” (hostages) czy klauzule arbitrażowe. Gdy ryzyko oportunizmu i specyficzność aktywów są bardzo wysokie, najtańszym rozwiązaniem okazuje się integracja pionowa, czyli połączenie obu firm w jedną hierarchię, w której spory rozstrzyga polecenie służbowe, a bodźce do wzajemnego szantażu zanikają.
Koncepcja oportunizmu spotkała się z krytyką ze strony przedstawicieli socjologii ekonomicznej, teorii zarządzania i ekonomii ewolucyjnej:
- Niedosocjalizowana wizja człowieka: Mark Granovetter (1985) zarzucił teorii kosztów transakcyjnych, że traktuje jednostki w sposób zatomizowany (undersocialized conception of man), nie doceniając faktu, iż działalność gospodarcza jest zakorzeniona (embedded) w gęstych sieciach relacji osobistych, które naturalnie generują zaufanie i powstrzymują przed oszustwem bez konieczności integracji pionowej.
- Samospełniająca się przepowiednia w zarządzaniu: Sumantra Ghoshal i Peter Moran (1996) przekonywali, że projektowanie organizacji wokół założenia o oportunizmie pracowników jest szkodliwe dla praktyki zarządzania. Zastosowanie ścisłego nadzoru i sankcji niszczy motywację wewnętrzną oraz zaufanie, co paradoksalnie wywołuje u podwładnych właśnie te zachowania oportunistyczne, którym kontrola miała zapobiec.
- Przeoczenie różnic w kompetencjach: Geoffrey M. Hodgson (2004) wskazał, że istnienie firmy nie wynika wyłącznie z potrzeby tłumienia oportunizmu. Przedsiębiorstwa powstają i utrzymują przewagę również wtedy, gdy ludzie są w pełni uczciwi, ponieważ organizacja pozwala gromadzić wiedzę, rozwijać rutyny organizacyjne i koordynować ograniczone poznawczo jednostki lepiej niż rozproszony rynek.