Działanie zbiorowe
Działanie zbiorowe dotyczy sytuacji, w których grupa jednostek mogłaby odnieść wspólną korzyść ze współpracy, lecz osiągnięcie tego celu jest paraliżowane przez sprzeczność interesów prywatnych i publicznych.
Mancur Olson w pracy Logika działania zbiorowego obalił powszechne przekonanie, że ludzie automatycznie zjednoczą się wokół wspólnego dobra. Gdy rezultat wspólnego wysiłku ma charakter dobra publicznego – czyli nikt nie może zostać wykluczony z korzystania z niego (jak w przypadku obrony narodowej, czystego powietrza czy wynegocjowanych przez związek zawodowy praw pracowniczych) – pojawia się problem „pasażera na gapę” (free rider problem). Racjonalna z punktu widzenia pojedynczego członka grupy jest rezygnacja z ponoszenia kosztów, przy jednoczesnym oczekiwaniu, że inni wykonają całą pracę.
Jeśli jednak wszyscy decydenci przyjmą taką postawę, pożądany rezultat nigdy nie powstanie. Problem ten staje się szczególnie dotkliwy w dużych, anonimowych grupach, gdzie trudniej o wzajemną kontrolę i sankcje społeczne. Ekonomia instytucjonalna analizuje mechanizmy przełamywania tego impasu. Mogą one przyjmować formę przymusu państwowego (np. obowiązkowe podatki finansujące infrastrukturę), selektywnych bodźców dostępnych tylko dla zaangażowanych uczestników, a także – na co wskazywała Elinor Ostrom w badaniach nad zasobami wspólnymi – oddolnych, lokalnych systemów reguł, monitoringu i stopniowalnych kar, tworzonych bezpośrednio przez zorganizowane społeczności.
O autorze hasła
Mikołaj Klimczak
Katedra Mikroekonomii i Ekonomii Instytucjonalnej, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu